English
Język Polski
Jacob Theodor Klein jako kolekcjoner rysunku przyrodniczego oraz współpracownik rysowników i rytowników
Abstrakt
Jacob Theodor Klein (1685–1759) was one of the most prominent collectors and naturalists operating in Gdańsk in the 18th century. Apart from natural specimens, he was gathering nature drawings, acquired from sources such as Samuel Niedenthal’s body of work or Hiob Ludolf’s legacy. In the mid-1720s, Klein commissioned David Schultz, a draughtsperson based in Gdańsk, to produce visual documentation of the Museum Kleinianum. Afterwards, the task was taken over by two of Klein’s daughters, Dorothea Juliana Gralath and Theodora Renata Klein, who made in-situ studies of selected museum exhibits with the former designing vignette illustrations for her father’s editions as well. Engravings modelled after the nature drawings from Klein’s collection often illustrated his scientific publications. Earlier ones, from the late 1720s and early 1730s, were made by Gdańsk-based Peter Böse and Johann Friedrich Mylius; later ones, from the mid-1730s to the end of the 1740s, by professional artists from Nuremberg, Leipzig and Halle on the Saale, among whom Georg Wolfgang Knorr, Johann Wilhelm Stör and Johann Michael Seligmann deserve special mention. Klein’s work consolidated the naturalist community of Gdańsk and promoted academic networking within the region.Pobrania
Bibliografia
Gdańsk, Biblioteka Politechniki Gdańskiej, sygn. BG BR 504051 (vol. 2)
Gdańsk, Biblioteka Politechniki Gdańskiej, sygn. BG BR 504043 (vol. 1), karta z rysunkiem pomiędzy s. 114–115
Gdańsk, PAN Biblioteka Gdańska, sygn. Ms 527, rysunek na s. 172
Erlangen, Bibliothek der Friedrich-Alexander-Universität Erlangen-Nürnberg, Graphische Sammlung, sygn. MS 2680, Bd. 1, 3, 5, 7
Drezno, Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett, sygn. Ca 211
Drezno, Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett, sygn. Ca 215
Drezno, Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Kupferstich-Kabinett, sygn. Ca 224
Gotha, Forschungsbibliothek Gotha der Universität Erfurt, sygn. Chart. A 782
Gotha, Forschungsbibliothek Gotha der Universität Erfurt, sygn. Chart. A 783a
Gotha, Forschungsbibliothek Gotha der Universität Erfurt, sygn. Chart. A 783b
Gotha, Forschungsbibliothek Gotha der Universität Erfurt, sygn. Chart. A 784
Bernoulli J., Reisen durch Brandenburg, Pommern, Preussens, Curland, Russland und Pohlen in den Jahren 1777 und 1778, Bd. 1: Reise nach Danzig und Beschreibung der Merkwürdigkeiten dieser Stadt, C. Fritsch, Leipzig 1779.
Breyne J.Ph, Dissertatio physica de polythalamiis, nova testaceorum classe, cui quaedam praemittuntur de methodo testacea in classes et genera distribuendi, C. a Beughem, Gedani 1732.
Breyne J., Breyne J.Ph., Prodromi fasciculi rariorum plantarum primus et secundus, T.J. Schreiber, Gedani 1739.
Haller von A., Bibliotheca botanica qua scripta ad rem herbariam facientia, t. 2: A Tournefortio ad nostra tempora, Orel, Gessner, Fuessli, Tiguri 1772.
Helwing G.A., Supplementum Florae Prussicae seu enumeratio plantarum indigenarum post editam Floram Quasimodogenitam, T.J. Schreiber, Gedani [b.r.; po 10.06.1726].
Klein J.Th., An Tithymaloides; frutescens; foliis Nerii, nec Cacalia nec Cacaliastrum, T.J. Schreiber, Gedani 1730.
Klein J.Th., Descriptiones tubulorum marinorum in quorum censum relati Lapides Caudae Cancri, Gesneri, & his similes […]. Secundum dispositionem Musei Kleiniani, Knoch, Gedani 1731.
Klein J.Th., Historia piscium naturalis promovendae, Missi I–V, T.J. Schreiber, Gedani 1740–1749.
Klein J.Th., Historiae avium prodromus cum praefatione de ordine animalium in genere, I. Schmidt, Lubecae 1750.
Klein J.Th., Lebenslauf, [w:] Die gläubige Erkenntnis Christi als die heilsamste Wissenschaft im Leben und Sterben stellte bey der Beerdigung des Wohledlen und Hochgelahrten Herrn Jacob Theodor Klein, T.J. Schreiber, Danzig [1759].
Klein J.Th., Naturalis dispositio echinodermatum accessit lucubratiuncula de aculeis echinorum marinorum cum spicilegio de belemnitis, T.J. Schreiber, Gedani 1734.
Klein J.Th., Natürliche Historie des Caffebaums und dessen Anbau in Danzig, aus eigener Erfahrung von J.Th. Klein „Versuche und Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Danzig” 1756, Th. 3., s. 424–442.
Klein J.Th., Natürliche Ordnung und vermehrte Historie der Vierfüßigen Thiere, J.Ch. Schuster, Danzig 1760.
Klein J.Th., Ova avium plurimarum ad naturalem magnitudinem delineata et genuinis coloribus picta, J.J. Kanter, Leipzig 1766.
Klein J.Th., Stemmata avium quadraginta tabulis aeneis ornata; accedunt nomenclatores: polono-latinus et latino-polonus, A.H. Holle, Lipsiae 1759.
Klein J.Th., Was irrende oder Streich- und was Zug-Vögel sind, auch wo die meisten Vögel, besonders Schwalben und Störche überwinter, „Versuche und Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Dantzig” 1747, Th. 1, s. 407–505.
Linnaeus C., Species plantarum exhibens plantas rite cognitas, ad genera relatas, t. 2, L. Salvii, Holmiae 1753.
Merian M.S., Dissertatio de generatione et metamorphosibus insectorum Surinamensium, J. Oosterwijk, Amstelaedami 1719.
Pars bibliothecae Kleinio-Gralathianae quae complectitur apparatum librorum ad historiam naturalem spectantium, philosophicorum et mathematicorum, T.J. Schreiber, Gedani 1772.
Seba A., Locupletissimi rerum naturalium thesauri accurata descriptio, t. 1–2, J. Wetsten, Amstelaedami 1734–1735.
Sendel Ch., Lob-Rede auf Jacob Theodor Klein, [w:] Die gläubige Erkenntnis Christi als die heilsamste Wissenschaft im Leben und Sterben stellte bey der Beerdigung des Wohledlen und Hochgelahrten Herrn Jacob Theodor Klein, T.J. Schreiber, Danzig [1759].
Seyler G.D., Accurate Nachricht von der Russisch und Sachsischen Belager- und Bombardirung der Stadt Danzig, H.P. Merian, Cöln 1735.
[Titius J.D.], Leben und Schriften Herrn Jacob Theodor Kleins, „Neue Gesellschaftliche Erzählungen für die Liebhaber der Naturlehre, der Haushaltungswissenschaft, der Arztneykunst und der Sitten” 1760, Th. 3, s. 129–144, 159–160.
Benezit Dictionary of Artists, vol. 1–14, Paris 2006.
Bersohn M., O rytownikach gdańskich: podręcznik dla zbierających sztychy polskie, Warszawa 1887.
Braun M., Jac. Th. Klein‘s Aviarium prussicum, „Zoologische Annalen” 1906, Bd. 2, H. 2, s. 77–134.
Brzęk G., Historia zoologii w Polsce do drugiej wojny światowej, aktualizacja i uzup. J. Pawłowski, T. Majewski, Kraków 2007 (Polska Akademia Umiejętności. Rozprawy Wydziału Przyrodniczego, t. 2).
Chodyński A.R., Elitarność osobowości na przykładzie gdańskich kolekcjonerów XVI –XVIII wieku, [w:] Mieszczaństwo gdańskie: sesja naukowa, 21–23.11.1996, red. S. Salmonowicz, Gdańsk 1997, s. 413–418.
Chodyński A.R., Gdańskie kolekcje bursztynu od XVIII do XIX wieku, „Porta Aurea” 1994, t. 3, s. 51–74.
Chodyński A.R., Kolekcjonerzy i kolekcje w Gdańsku XVI–XIX wieku (do 1872 roku): inventarium et taxam dzieł sztuki, „Rocznik Historii Sztuki” 2002, t. 27, s. 171–212.
Chodyński A.R., Przekazy źródłowe o nauce i bibliotekach, mecenacie i kolekcjach osiemnastowiecznych w Gdańsku, „Rocznik Gdański” 1992, t. 52, z. 1–2, s. 91–99.
Cooper A., Picturing Nature: Gender and the Politics of Natural-Historical Description in Eighteenth-Century Gdańsk/Danzig, „Journal for Eighteenth-Century Studies” 2013, vol. 36, no. 4, s. 519–529, DOI: 10.1111/1754-0208.12080.
Daszkiewicz P., Tarkowski R., Jan Filip Breynius (1680–1764) – zapomniany pionier paleontologii w Rzeczypospolitej, „Przegląd Geologiczny” 2009, vol. 57, nr 10, s. 866–873.
Fedorowicz Z., Zoologia w Gdańsku w stuleciach XVII i XVIII, Wrocław–Kraków 1968 (Memorabilia Zoologica, t. 19).
Gengler J., Die Klein’schen Vogelbilder, „Journal of Ornithology” 1912, vol. 60, s. 570–591.
Geus A., Die Zoologie in Erlangen: zur 150. Wiederkehr der Errichtung eines Lehrstuhls für Naturgeschichte und der Berufung von G.H. Schubert an die Fredericiana Alexandrina in Erlangen. Ausstellung 26. Juli bis 30. September 1969 Stadtmuseum Erlangen, Erlangen 1969.
Geus A., Natürliche Ordnung und Artenvielfalt im Werk des Naturforschers Jacob Theodor Klein (1685–1759), [w:] Jacob Theodor Klein Naturalis Dispositio Echinodermatum Gedani 1734, aus dem Lateinischen übersetzt und kommentiert von T. Heinzeller, Rangsdorf 2015, s. 271–300.
Gmelin M., Gmelin Johann Georg (1709–1755), [w:] Allgemeine deutsche Biographie, Bd. 9, Leipzig 1879, s. 269.
Graniszewska M., Kapler A., Herbaria of the Prussian physician Boretius (1694–1738) in the Herbarium WA, „Biodiversity: Research and Conservation” 2018, vol. 52, s. 1–6, DOI: 10.2478/ biorc–2018–0012.
Hofmann-Randall Ch., Die Universitätsammlungen, [w:] Die Hohenzollern und die FAU. Vergangenheit und Gegenwart. Ausstellung in der Universitätsbibliothek vom 4. bis 25. November 2018, Erlangen 2018, s. 121–134.
Jackowska K., Mylius Jan Fryderyk, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 5: Le–M, red. J. Derwojed, Warszawa 1993, s. 679–681.
Jackowska K., Nidenthal Samuel, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6: N–Pc, red. K. Mikocka–Rachubowa, M. Biernacka, Warszawa 1998, s. 53–54.
Jakubowski J., Dawna polska ilustrowana książka naukowa (XVII–XIX wiek), „Bibliotekoznawstwo” 2011, t. 30 (Acta Universitatis Wratislaviensis, nr 3392), s. 39–60.
Jakubowski J., Gdańska książka przyrodnicza XVIII wieku: druki ilustrowana z oficyny Tomasza Jana Schreibera, Wrocław 2016 [niepublikowana rozprawa doktorska]. Jakubowski J., Museum Gottwaldianum ze zbiorów Biblioteki Politechniki Gdańskiej i wydawnicze losy dzieła Christophorusa Gottwalda (1636–1700) w XVIII w., „Porta Aurea” 2015, t. 14, s. 93–119.
Jakubowski J., Z dziejów książki naukowej w XVIII wieku: analiza kompozycji przestrzenno-obrazowej Jakuba Teodora Kleina Historia piscium naturalis (Gedani 1740–1749), „Roczniki Biblioteczne” 2010, r. 54, s. 25–56.
Joost W., Die Vogelbilder des Danziger Naturforschers Johann Philipp Breyne (1680–1764), „Journal für Ornithologie” 1967, Bd. 108, H. 3, s. 295–308.
Kurdybacha Ł., Stosunki kulturalne polsko-gdańskie w XVIII wieku, Gdańsk 1937 (Studia Gdańskie. Monografie z dziejów Gdańska i stosunków polsko-gdańskich, t. 1).
Langer W., Die paläontologische Buchillustration, [w:] C. Nissen, Die zoologische Buchillustration: Ihre Bibliographie und Geschichte, Bd. 2: Geschichte, Stuttgart 1978, s. 361–409.
Nagler G.K., Neues allgemeines Künstler-Lexicon oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher, Formschneider, Lithographen, Zeichner, Medailleure, Elfenbeinarbeiter, etc., Bd. 1–22, München 1835–1852.
Nissen C., Die zoologische Buchillustration: Ihre Bibliographie und Geschichte, Bd. 1: Bibliographie, Bd. 2: Geschichte, Stuttgart 1969–1978.
Pałubicki J., Malarze gdańscy. Malarze, szklarze, rysownicy i rytownicy w okresie nowożytnym w gdańskich materiałach archiwalnych, t. 2: Słownik malarzy, szklarzy, rytowników i rysowników, Gdańsk 2009, s. 559–560.
Pękacka-Falkowska K., Instrumenty chirurgiczno-anatomiczne i rytownicze gdań skiego lekarza Christopha Gottwalda (1636–1700), „Klio” 2018, t. 46, nr 3, s. 157–183.
Pękacka-Falkowska K., Nathanael Jacob Gerlach i Christian Gabriel Fischer w Północnych Niderlandach: zapomniane źródło do dziejów medycyny i przyrodoznawstwa w Zjednoczonych Prowincjach późnych lat 20. XVIII w. – część I, „Medycyna Nowożytna. Studia nad Kulturą Medyczną” 2020, t. 26, z. 2, s. 161–210.
Pękacka-Falkowska K., Wokół kolekcji przyrodniczych w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Cz. I: Christoph oraz Johann Christoph Gottwaldowie oraz ich gdańskie muzeum, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 2018, r. 63, nr 2, s. 51–93.
Pękacka-Falkowska K., Wokół sprzedaży gdańskiego muzeum doktorów Gottwaldów: Johann Philipp Breyne i jego korespondenci, „Zapiski Historyczne” 2017, t. 82, z. 3, s. 33–50.
Pszczółkowska Z.L., Jacob Theodor Klein, Historia piscium naturalis, [w:] Portret ponad wszystko: Jacob Wessel i jego wiek. Sztuka gdańska XVIII wieku, red. A. Mosingiewicz, D. Kaczor, Gdańsk 2005, s. 348.
Reichardt, Heucher Johann Heinrich (1677–1747), [w:] Allgemeine deutsche Biographie, Bd. 12, Leipzig 1880, s. 324.
Roob H., Hopf C., Jacob und Johann Philipp Breyne zwei Danziger Botaniker im 17. und 18. Jahrhundert, Nachlaßverzeichnis von H. Roob in Zusammenarbeit mit C. Hopf, Forschungsbibliothek Gotha, Gotha 1988.
Schmitt S., Les travaux zoologiques de Jacob Theodor Klein (1685–1759) et leur réception en France: une opposition mesurée au Linnéisme, „Revue d’Histoire des Sciences” 2022, t. 75, nr 1, s. 159–195, DOI: 10.3917/rhs.751.0159.
Schwarz Z., Prywatne ogrody botaniczne a rozwój nauk przyrodniczych w ośrodku gdańskim w XVI–XVIII wiekach, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1986, t. 31, nr 2, s. 411–443.
Siebold C., Neue Beiträge zur Wirbelthier-Fauna Preußens, „Preußische Provinzial-Blätter” 1842, Bd. 27, s. 420–437.
Sobecka A., Obrazowanie natury w nowożytnym Gdańsku, Gdańsk 2021.
Sobecka A., Rysunki sióstr Breyne jako nieznana część osiemnastowiecznej kolekcji gdańskiej rodziny uczonych, [w:] Kolekcje. Kształtowanie, historia, dziedzictwo utracone, red. M. Mielnik, Gdańsk 2020, s. 259–273.
Spalik K., Pre-Linnaean herbaria viva of Helwing in the collection of the National Library of Poland and the University of Warsaw, „Acta Societatis Botanicorum Poloniae” 2014, vol. 83, nr 1, s. 13–16, DOI: 10.5586/asbp.2014.008.
Steinborn B., Malarz Daniel Schultz: gdańszczanin w służbie królów polskich, Warszawa 2004.
Talbierska J., Grafika – artyści, odbiorcy, tematy, [w:] Aurea Porta Rzeczypospolitej. Sztuka Gdańska od połowy XV do końca XVII wieku, t. 1: Eseje, red. T. Grzybkowska, Gdańsk 1997, s. 183–203.
Targosz K., „Cum figuris nitidissimis”. Ilustracje botaniczne dzieł Jacoba Breyniusa i współpraca uczonego z artystami, [w:] K. Targosz, Jacob Breynius (1637–1697): „Botanicus Celeberrimus” w wymiarze europejskim, Kraków 2010 (Polska Akademia Umiejętności. Komisja Historii Nauki. Monografie, t. 17), s. 103–128.
Targosz K., Ilustracje botaniczne do dzieł Jacoba Breyniusa i jego współpraca z artystami, „Prace Komisji Historii Nauki PAU” 2009, t. 9, s. 133–141.
Targosz K., Jacob Breynius „botanicus celeberrimus” (1637–1697). Życie, powiązania międzynarodowe, dzieła i ich recepcja, „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” 2005, r. 14, z. 1–2 (27–28), s. 7–83.
Targosz K., Jan Heweliusz: uczony – artysta, Wrocław 1978.
Targosz K., W hołdzie poprzednikom – historyzm rycin frontispisowych, dedykacji i przedmów dzieł botanicznych XVI i XVII wieku, [w:] K. Targosz, Jacob Breynius (1637–1697): „Botanicus Celeberrimus” w wymiarze europejskim, Kraków 2010 (Polska Akademia Umiejętności. Komisja Historii Nauki. Monografie, t. 17), s. 157–172.
Tylicki J., Rysunek gdański ostatniej ćwierci XVI i pierwszej połowy XVII wieku, Toruń 2005.
Zabuska K., Gdańska grafika portretowa XVIII wieku, [w:] Portret ponad wszystko: Jacob Wessel i jego wiek. Sztuka gdańska XVIII wieku, red. A. Mosingiewicz, D. Kaczor, Gdańsk 2005, s. 41–49.
Pękacka-Falkowska K., Z dziejów ilustracji naukowej w osiemnastowiecznym Gdańsku: Johann Philipp Breyne, Jacob Theodor Klein i ich egzotyczne rośliny, [2021], https://www.wilanow-palac.pl/z_dziejow_ilustracji_naukowej_w_osiemnastowiecznym_gdansku_johann_philipp_breyne_jacob_theodor_klein_i_ich_egzotyczne_rosliny.html [dostęp 22.01.2023].
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Artykuły publikowane w „Analecta. Studia i Materiały z Dziejów Nauki” są udostępniane na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe (CC BY-NC-ND 4.0). Licencja zezwala na kopiowanie i rozpowszechnianie opublikowanego materiału w dowolnym medium lub formacie w celach niekomercyjnych, pod warunkiem prawidłowego wskazania autorstwa, podania informacji o licencji oraz nierozpowszechniania materiału po dokonaniu jego modyfikacji.
