Z Drezna do Krakowa. Sprawa odbudowy pomnika Tadeusza Kościuszki (na Wawelu) na łamach prasy polskiej w latach 1954–1960

Abstrakt

Celem artykułu jest analiza dyskursu prasowego dotyczącego odbudowy pomnika Tadeusza Kościuszki na Wawelu, obejmująca sposoby problematyzowania tego zagadnienia, stosowane strategie narracyjne, dobór argumentów oraz funkcje ideowe i polityczne publikowanych tekstów. Szkic jest także próbą odtworzenia historii monumentu (od zapowiedzi jego stworzenia, przez wykonanie i transport do Krakowa, aż po montaż na wzgórzu wawelskim) oraz analizą funkcjonowania ówczesnej prasy (m.in. poziomu dziennikarstwa, elementów propagandowych). Badaniom poddano wybrane czasopisma polskie z lat 1954–1960. Analizowano głównie lokalne – krakowskie – periodyki oraz wybrane czasopisma ukazujące się w pozostałych rejonach kraju. Takie podejście pozwoliło odpowiedzieć na pytanie dotyczące zasięgu zainteresowania tematem odnowy monumentu. Analiza wycinków prasowych pozwoliła odtworzyć niemal kompletną historię powrotu pomnika na Wawel. Zwłaszcza ostatni etap – odsłonięcie monumentu, był szeroko komentowany przez prasę. O rzeźbie pisały nie tylko krakowskie czasopisma, ale również te wychodzące w Warszawie, Poznaniu, Katowicach, Bydgoszczy czy Gdyni. Artykuły w większości miały charakter informacyjny i tylko część z nich posiadało elementy propagandowe. Mimo to analizowane artykuły pokazują, że odbudowa pomnika Kościuszki w dyskursie prasowym była wydarzeniem symbolicznym (a nie jedynie konserwatorskim) oraz narzędziem konstruowania nowej tożsamości politycznej NRD. Stanowiła także element legitymizacji zarówno porządku jałtańskiego jak i hegemonii ZSRR ukrytej pod retoryką pokoju i braterstwa. Odnowa rzeźby została wpisana w szerszą strategię polityczną: integrację bloku wschodniego i umocnienie sojuszu z ZSRR za pomocą kontroli narracji historycznej. Ponadto zbadane wycinki pozwoliły wyciągnąć kilka podstawowych wniosków dotyczących poziomu ówczesnego dziennikarstwa. Na korzyść żurnalistyki przemawia relatywnie bieżące przekazywanie informacji czytelniom. Liczne pomyłki i nieścisłości (m.in. w nazwiskach, datach) świadczą o raczej niskiej jakości publicystyki w ówczesnym okresie. Specyficzne warunki funkcjonowania prasy w analizowanych okresie (kontrola, cenzura) obligują ostrożne badanie tego zbioru. Niewątpliwie do kompleksowego zaprezentowania historii monumentu konieczna jest analiza pozostałych źródeł historycznych, zwłaszcza archiwaliów.