Z dziejów badań czytelnictwa prasy w Polsce

Abstrakt

W artykule dokonano przeglądu najistotniejszych wydarzeń związanych z historią polskich badań czytelnictwa prasy. Bazę źródłową opracowania były zarówno wyniki badań terenowych, jak i pierwsze szkice prezentujące analizowaną aktywność naukową. W tekście wykorzystano metodę analityczno-opisową. Odwołano się do klasycznych definicji „czytelnictwa prasy” sformułowanych przez bibliologów i prasoznawców. Zgodnie z sugestią Walerego Pisarka badania te podzielono na pasywne i aktywne. Badania pasywne rozpoczęły się w Polsce w końcu XIX w., gdy zaczęto szacować jednorazowe nakłady gazet i odnosić je do liczebności potencjalnej grupy czytelniczej lub też do liczebności gospodarstw domowych. Historycy nie uwzględniali tych szacunków, słusznie uważając, że miały one nikłą wartość poznawczą. Zwracali za to uwagę na nakłady globalne lub jednorazowe i na ich podstawie szacowali czytelnictwo. Zważywszy na to, że dysponowali niekompletnymi danymi, wysuwane wnioski miały charakter hipotez, których także i obecnie nie da się zweryfikować. Pierwsze, niezbyt udane, próby aktywnych badań czytelnictwa podjęto w okresie międzywojennym. Wykorzystano dla nich w miarę poprawnie skonstruowane kwestionariusze, ale badano nieliczne i niereprezentatywne grupy czytelników. Bardziej wiarygodne wyniki zaczęto uzyskiwać dopiero po 1956 r., gdy odrodzona polska socjologia empiryczna skorzystała ze sprawdzonych i wiarygodnych metod badawczych. Wyniki tych badań można odnaleźć przed wszystkim w publikacjach OBOP, GUS, CBOS i OBP RSW. Współcześnie interesujące nas sondaże prowadzą PBC. Wynika z nich, że Polacy nadal czytają prasę, zwłaszcza w jej cyfrowej postaci. Konstatację tę podważają dwa istotne fakty. W zgodnej opinii teoretyków i praktyków badań respondenci mają naturalną tendencję do zawyżania swej partycypacji w kulturze, w tym zwłaszcza czytelnictwa prasy. Od dwóch dekad gwałtownie spadają nakłady i sprzedaż prasy, co w oczywisty sposób musiało prowadzić do spadku jej czytelnictwa.