English
Język Polski
Premia za ryzyko wykonawcy w kontraktach budowlanych typu projektuj i buduj
DOI:
https://doi.org/10.24425/ace.2025.156171Abstrakt
Zlecenia obejmujące swoim zakresem jednocześnie projekt i wykonanie odcinka drogi są w Polsce coraz częstszym typem zleceń wykorzystywanym przez zamawiających. Jedną z przyczyn, dla których ten typ zleceń jest stosowany, jest zapewne duża liczba sporów z wykonawcami dotyczącymi przyczyn powstawania wad ujawniających się w okresie gwarancyjnym. Zwiększa to zakres odpowiedzialności podmiotu, który przyjmuje zlecenie na zaprojektowanie i wybudowanie odcinka drogi. W przypadku, gdy w okresie gwarancyjnym ujawnią się wady przedmiotu zlecenia, wykonawca – w przypadku zlecenia typu projektuj i buduj – nie ma możliwości uniknięcia odpowiedzialności ze względu na błędy projektowe wskazywane jako przyczynę wad. Projekt jest w zakresie wykonawcy zlecenia. Konsekwencjąrozszerzenia zakresu zlecenia o projektowanie jest także zwiększenie zakresu niepewności dotyczącego ograniczeń przedsięwzięcia inwestycyjnego. Każde budowlane przedsięwzięcie inwestycyjne ma trzy podstawowe ograniczenia: budżet przedsięwzięcia, czas jego wykonania oraz zakres prac do wykonania. Wykonawca, który przyjął zlecenie na wybudowanie obiektu (nie obejmujące projektowania) otrzymuje od zamawiającego dokumentację projektową. Zakres zlecenia jest więc pewny – opisany dokumentacją. Oceniając szanse na powodzenie danego przedsięwzięcia wykonawca analizuje, z jaką pewnością jest w stanie dotrzymać planowanego terminu zakończenia budowy oraz z jaką pewnością jego koszty zamkną się w planowanej wysokości tj. dokonuje analizy ryzyka dotyczącego czasu oraz kosztów. W przypadku, gdy nie ma pewności co do rodzajów robót, które będą wykonywane, ani co do ilości prac, które muszą być wykonane dla wykonania całości zlecenia, maleje pewność dotrzymania umownego terminu ukończenia zlecenia, a także maleje pewność nieprzekroczenia planowanych kosztów. Innymi słowy dla wykonawcy takiego zlecenia rośnie jego ryzyko. Dla nieprzerwanego, wieloletniego działania przedsiębiorstwa niezbędne jest osiąganie zysku. Należy się spodziewać, że zwiększona niepewność kosztów przedsięwzięć zlecanych w trybie projektuj i buduj powoduje zwiększanie cen ofertowych wykonawców. Chcąc uniknąć ujemnego wyniku (straty) podwyższają oni ceny ofertowe tak, by ewentualny zwiększony zakres robót budowlanych czy ich ilość – w przypadku materializacji czynników ryzyka – nie spowodował straty. W artykule przedstawiono wyniki analiz dotyczących budowy 349 odcinków dróg w Polsce, dla których wybór najlepszej oferty miał miejsce pomiędzy 1 lipca 2014 roku a 30 czerwca 2017 r. Dane opublikowano w [23]. Większość z nich, tj. 226 była zlecona w trybie buduj, tzn. wykonanie projektu było zlecone wcześniej przez zamawiającego, a ceny tych zleceń także włączono do zakresu analiz. Zleceń typu projektu i buduj poddanych analizie było 123. Analizowano ceny jednostkowe (za 1 km drogi danego typu). Porównywano ceny jednostkowe zleceń typu projektuj i buduj do cen jednostkowych wynikających z sumy cen za zaprojektowanie i wybudowanie odcinków dróg. Analizy podzielono na następujące pięć rodzajów dróg: autostrady, drogi ekspresowe, drogi krajowe (niebędące ani autostradami, ani drogami ekspresowymi), drogi wojewódzkie (niebędące drogami ekspresowymi) praz drogi powiatowe. Analiz dokonano odrębnie dla nowobudowanych dróg oraz odrębnie dla kontraktów dotyczących modernizacji istniejących dróg. W artykule zdefiniowano premię za ryzyko. Wartość premii za ryzyko – obliczonej dla ceny jednostkowej na 1 km drogi – wynosi 49,1% w przypadku C1 oraz 19,0% w przypadku C2. W pozostałych przypadkach porównań tj. C3 do C6, średnia cena za 1 km drogi była niższa w przypadku zleceń typu projektuj i buduj, niż dla zleceń typu buduj, co oznacza optymalizację kosztów całego przedsięwzięcia przez wykonawców zleceń typu projektu i buduj oraz brak możliwości oszacowania premii za ryzyko.Wartykule wykorzystano analizę wariancji (ANOVA), by potwierdzić (lub zaprzeczyć), że średnie pomiędzy dwoma porównywanymi zbiorami cen jednostkowych (jeden dla zleceń typu buduj; drugi projektuj i buduj) są równe. Tylko próby z dwóch porównań (C2 i C5) spełniły cztery warunki zastosowania analizy wariancji. W przypadku porównań C1, C3, C4 i C6 wyniki w próbach nie miały charakteru rozkładu normalnego, co potwierdzono testami Shapiro-Wilka. Co więcej, wynik z ANOVA przeprowadzonej dla C2 oraz C5 wykazał, że nie można odrzucić hipotezy zerowej (o równości średnich w badanych próbkach). Oznacza to, trzeba przyjąć, że pomimo obliczonej różnicy średnich cen jednostkowych pomiędzy zleceniami buduj oraz projektuj i buduj, średnie te nie różnią się znacząco na założonym w obliczeniach poziomie istotności α równym 0,05. Brak statystycznego potwierdzenia istotności różnic średnich będzie przedmiotem dalszych badań. Warto jednak podkreślić, że dla dwóch typów zleceń wyznaczono procentową wielkość premii za ryzyko wykonawcy. Po wtóre, w C5, gdzie średnia cena 1 km drogi dla zleceń typu projektuj i buduj jest niższa niż dla zleceń typu buduj, można stwierdzić, że wykonawcy zleceń typu projektuj i buduj potrafią tak optymalizować projekt i obniżyć koszty wykonawstwa, że pomimo wyższej rezerwy na ryzyko (bo ryzyko zleceń projektuj i buduj jest wyższe niż w zleceniach typu buduj), średnia cena jednostkowa 1 km drogi jest niższa.Bibliografia
[1] J. Kulejewski, Scheduling Methods of Construction Works with Fuzzy Character of Data Considered. Warsaw, Poland: Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, 2013 (in Polish).
[2] J.C. Teixeira, J. Kulejewski, M. Krzemiński, and J. Zawistowski, Risk Management. Guimaraes, Warsaw, 2011. [Online]. Available: https://www.lex-bud.com.pl/pdfpliki/ryzykobudownictwo.pdf. [Accessed: 18. May, 2024].
[3] A Guilde to the Project Management Body of Knowledge (PMBOK Guide), 5th ed.Warsaw, Poland: Management Training & Development Center Sp. z o.o., 2013 (in Polish).
[4] M.S.B.A.A. El-Karim, O.A.M. El Nawawy, and A.M. Abdel-Alim, “Identification and assessment of risk factors affecting construction projects”, HBRC Journal, vol. 13, no. 2, pp. 202-216, 2015, doi: 10.1016/j.hbrcj.2015.05.001.
[5] F. Al-Sahar, “Methods of Determining Risk List (Identification) and Risk controlling by Lean Tools for Iraqi Construction Projects”, Ph.D. thesis, Warsaw University of Technology, Poland, 2024.
[6] H. Anysz, “The profit as in-company evaluation of the construction site effectiveness”, MATEC Web of Conferences, vol. 117, art. no. 00009, 2017, doi: 10.1051/matecconf/201711700009.
[7] A. Leśniak and F, Janowiec, “Risk Assessment of Additional Works in Railway Construction Investments Using the Bayes Network”, Sustainability, vol. 11, no. 19, 2019, doi: 10.3390/su11195388.
[8] D. Wieczorek, K. Zima, and E. Plebankiewicz, “Expert studies on the impact of risk on the life cycle costs of buildings”, Archives of Civil Engineering, vol. 69, no. 4, pp. 105-123, 2023, doi: 10.24425/ace.2023.147650.
[9] H. Anysz, M. Apollo, and B. Grzyl, “Quantitative Risk Assessment in Construction Disputes Based on Machine Learning Tools”, Symmetry, vol. 13, no. 5, 2021, doi: 10.3390/sym13050744.
[10] H. Anysz, “Managing Delays in Construction Projects Aiming at Cost Overrun Minimization”, IOP Conference Series Materials Science and Engineering, vol. 603, art. no. 032004, 2019, doi: 10.1088/1757-899X/603/3/032004.
[11] M. Górski and D. Skorupka, “Selected methods of identifying risk factors against the background of the project life cycle and the construction investment process”, Zeszyty Naukowe. Akademia Wojsk Lądowych imienia generała Tadeusza Kościuszki, no. 4, pp. 307-324, 2011 (in Polish).
[12] R.M. Johnson and R.I.I. Babu, “Time and cost overruns in the UAE construction industry: a critical analysis”, International Journal of Construction Management, vol. 20, no. 5, pp. 402-411, 2018, doi: 10.1080/15623599.2018.1484864.
[13] I. Mahamid, A. Bruland, and N. Dmaidi, “Causes of Delay in Road Construction Projects”, Journal of Management in Engineering, vol. 28, no. 3, pp. 300-310, 2012, doi: 10.1061/(ASCE)ME.1943-5479.0000096.
[14] A. Leśniak, F. Janowiec, and J.R., Benavides, “The risk of additional branch works in the construction of railway projects”, Archives of Civil Engineering, vol. 70, no. 2, pp. 643-659, 2024, doi: 10.24425/ace.2024.149886.
[15] The FIDIC contract Guide – First Polish Edition. Cracow, Poland: DjaF, 2009 (in Polish).
[16] J. Busaidi, J. Naamani, and A. Mohammadi, “Project Execution Philosophy – Design Build Own Operate & Maintain (BBOOM) Contracting Strategy”, presented at ADIPEC Conference, 2023, doi: 10.2118/216408-MS.
[17] E.M. Sari, A.P. Irawan, M.A.Wibowo, et.al., “Design bid build to integrated project delivery: Strategic formulation to increase partnering”, Journal of Infrastructure, Policy and Development, vol. 8, no. 1, art. no. 2242, 2024, doi: 10.24294/jipd.v8i1.2242.
[18] P. Nowak, et al., Trans European promotion of private public partnership projects. TEP-PPP. Warsaw: DTP and Design, 2012.
[19] E.H.W. Chan and A.T.W. Yu, “Contract strategy for design management in the design and build system”, International Journal of Project Management, vol. 23, no. 8, pp. 630-639, 2005, doi:10.1016/j.ijproman.2005.05.004.
[20] R. Lestari, I. Bali, and J.Widjajakusuma, “The influence of schematic design document on outcome of design and build project of public buildings”, E3S Web of Conferences, vol. 429, 2023, doi: 10.1051/e3sconf/202342901001.
[21] V. Demetracopoulou, W.J. O’Brien, and N. Khwaja, “Influential factors for risk assessment and allocation on complex design-build infrastructure projects; the Texas experience”, Frontiers in Built Environment, vol. 10, art. no. 1330506, 2024, doi:10.3389/fbuil.2024.1330506.
[22] A. Foremny, “Artificial Intelligence methods in detecting bid-rigging in public procurement infrastructure projects”, Ph.D. thesis, Warsaw University of Technology, Poland, 2023.
[23] A. Foremny, M. Oktabiński, and H. Anysz, “Road Construction in Poland”, Mendeley Data, V1, 2024, doi: 10.17632/tmxgwfsz4w.2.
[24] M. Rabiej, Statistics with Statistica Software. Gliwice, Poland: Helion, 2012 (in Polish).
[25] J. Jakubowski, S.M. Kot, and J. Sokołowski, Statistics, 2nd ed. Warsaw, Poland: Difin, 2011 (in Polish).
[26] N. Józefacka, A. Arciszewska-Leszczuk, F.M. Kołek, and P. Iwankowski, Methodology and Statistics. The Guide of Scientific Tourist, vol. 1. Warsaw, Poland: PWN, 2023 (in Polish).
[27] A.D. Aczel, Business Statistics, 2nd ed. Warsaw, Poland: PWN, 2022 (in Polish).
[28] H. Levene, “Robust Tests for Equality of Variances”, in Contributions to Probability and Statistics: Essays in Honor of Harold Hotellin, I. Olkin, et al., Eds. Palo Alto, USA: Stanford University Press, 1960, pp. 278-292.
[29] J.L. Gastwirth, Y.R. Gel, and W. Miao, “The Impact of Levene’s Test of Equality of Variances on Statistical Theory and Practice”, Statistical Sciences, vol. 24, no. 3, pp. 343-360, 2009, doi: 10.1214/09-STS301.
[30] D.W. Nordstokke and B.D. Zumbo, “A Cautionary Tale About Levene’s Tests for Equal Variances”, Journal of Educational Research and Policy Studies, no. 7, pp. 1-14, 2007.
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
