English
Українська
Русский
Język Polski
Рукопис Матвія Десятого 1507 року: до визначення руської редакції церковнослов'янської мови
DOI:
https://doi.org/10.24425/slo.2025.157415Анотація
The manuscript of Matthew the Tenth (1507) is an Old Church Slavonic record which despite the interest of many scholars has yet to be adequately researched. The author discusses features of the Rus´ian recension of Church Slavonic viewed through the prism of the multilingualism within the Grand Duchy of Lithuania. The Church Slavonic basis of the text under consideration is influenced by the South Slavic orthography as promoted by Patriarch Euthymius of Tarnovo: the amanuensis uses new graphs, punctuation symbols and diacritics, as well as changes ѧ>ѣ, ꙗ>а etc. The influence of prosta mova is demonstrated at both the Ukrainian and Belarusian language levels, especially in the realm of orthography, including instances of specific spelling. All this is likely to show the amanuensis’s dependency on the Rus´ian dialects (the new ѣ, the coalescence of i and y, the confusion of ѣ and ї, the dispalatalization of hushing (post-dental) consonants).
Посилання
Sources
AMD 1507 – Antolohion Matfeya Desyatoho 1507 r., rukopys Biblioteky RAN, Sankt-Peterburh, kolektsiya Sreznevsʹkoho II.75.
A 1619 – Anfolohion, Kyyiv 1619, [v:] https://archive.org/details/anfol1619.
HSBM – Histarychny slovnik belaruskay movy: u 37 vyp., A. I. Zhurawski (hal. red.), A. M. Bulyka, Minsk 1982–2017, [v:] https://verbum.by/.
SS – E. Blagova, R. M. Tseytlin, S. Gerodes i dr., Staroslavyanskiy slovarʹ (po rukopisyam X-XI vekov): Okolo 10 000 slov, Moskva 1994.
SSUM XIV-XV – Slovnyk staroukrayinsʹkoyi movy XIV-XV st.: u 2-kh tt., red. kol.: D. H. Hrynchyshyn, L. L. Humetsʹka (holova), I. M. Kernytsʹkyy, Kyyiv 1977–1978.
Studies
Barszczewska N., Bałtycko-słowiańska geneza języka białoruskiego, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 2018, t. LXVI.
Barszczewska N., Jankowiak M., Dialektologia białoruska, Warszawa 2012.
Bibliya Matfeya Desyatogo 1507 goda. Iz sobraniya Biblioteki Rossiyskoy akademii nauk: v 2 t., t. 1: Faksimilʹnoye vosproizvedeniye rukopisi BAN, sobr. I. I. Sreznevskogo, II. 75, podgot. izd. i issled. A. A. Alekseyev (otv. red.), A. E. Zhukov, F. V. Panchenko, Sankt-Peterburg 2020.
Bibliya Matfeya Desyatogo 1507 goda. Iz sobraniya Biblioteki Rossiyskoy akademii nauk: v 2 t., t. 2: Issledovaniya i materialy, podgot. izd. i issled. A. A. Alekseyev (otv. red.), A. E. Zhukov, F. V. Panchenko, Sankt-Peterburg 2020.
Danylenko A., A missing chain? On the sociolinguistics of the Grand Duchy of Lithuania, „Acta Baltico-Slavica” 2017, № 41.
Danylenko A., Is there any inflectional future in East Slavic? A case of Ukrainian against Romance reopened, [in:] Grammaticalization in Slavic Languages: From Areal and Typological Perspectives, Sapporo 2011.
Danylenko A., On the Name(s) of the Prostaja Mova in the Polish-Lithuanian Commonwealth, „Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae” 2006, vol. 51, nr 1-2.
Farion I., Suspilʹnyy status staroukrayinskoyi (ruskoyi) movy u XIV-XVII stolittyakh: movna svidomistʹ, movna diysnistʹ, movna perspektyva, Lʹviv 2015.
Galʹchenko M., Knizhnaya kulʹtura. Knigopisaniye. Nadpisi na ikonakh Drevney Rusi. Izbrannyye raboty, Moskva 2001.
Getka J., Moisiienko V., Na początku było Słowo… Od standardu mówionego do normy literackiej (Zarys genezy ukraińskiego języka literackiego), Warszawa 2024.
Hnatenko L., Paleohrafichno-orfohrafichna atrybutsiya ukrayinskoyi kyrylychnoyi rukopysnoyi knyhy: ustavni ta pivustavni kodeksy kintsya XII – pochatku XVII st., Kyyiv 2016.
Ivanov V., Slavyanskie dialekty v sootnoshenii s drugimi yazykami Velikogo Knyazhestva Litovskogo, [v:] Slavyanskoye yazykoznaniye: XIII mezhdunarodnyy s’yezd slavistov, Lyublyana 2003, Moskva 2003.
Ivanov V., Dini P., Languages/ Writings/ Religions/ Cultures in the Great Duchy of Lithuania and Neighbouring Areas in 14-17th Centuries (Sociological Situation/Polyglossia), [in:] Res Baltica, Pisa 2001.
Kalugin V., Knigi prorokov v bibleyskom kodekse 1502-1507 godov Matfeya Desyatogo, „Trudy Otdela drevnerusskoy literatury” 2021, t. 68.
Knoll V., Changes in the Church Slavonic in the 14th-15th Centuries, „Slavia” 2019, vol. 89.
Krivko V., Orfografiya rukopisi kak svidetelʹ tekstologicheskoy preyemstvennosti, „Trudy Instituta russkogo yazyka im. V. V. Vinogradova” 2016, vyp. 9: Istoriya russkogo yazyka i kulʹtury. Pamyati V. M. Zhivova.
Krivko R., Ocherki yazyka drevnikh tserkovnoslavyanskikh rukopisey, Moskva 2015.
Ławreszuk M., Spis zawartości „Antologionu Mateusza Dziesiątego” – supraskiego rękopisu Mateusza Dziesiątego z 1507 roku, Biblioteka RAN St-Petersburg nr kat. 24.4.28. Sygn. BAN, zbiór Srezniewskiego, II.75., [w:] https://doi.org/10.18150/WNSY7S.
Moisiienko V., Pivnichnoukrayinsʹke narichchya: okreslenistʹ u prostori y chasi, [v:] Ukrayinsʹkyy hlotohenez: Materialy Mizhnarodnoyi naukovoyi konferentsiyi, Zhytomyr 2015.
Moisiienko V., Nika O., «Prosta mova» v Ukrayini ta Bilorusi XVI st., Kyyiv 2013.
Moser M., Middle Ruthenian, [in:] Encyclopedia of Slavic Languages and Linguistics Online, [in:] https://referenceworks.brill.com/display/entries/ESLO/COM-032436.xml.
Moysiyenko V., Etnoyazykovaya prinadlezhnostʹ “rusʹkoy movy” vo vremena Velikogo Knyazhestva Litovskogo i Rechi Pospolitoy, „Slavyanovedeniye” 2007, № 5.
Nayenko H., Istoriya movy vs sotsiolinhvistyka: zi sposterezhenʹ za terminamy, [v:] Naukovyy dorobok V. V. Nimchuka i formuvannya suchasnykh istoryko-linhvistychnykh znanʹ, Uzhhorod 2025.
Nayenko H., Fonetyko-fonolohichna y hrafiko-pravopysna systemy ukrayinsʹkoyi movy II polovyny XVII stolittya (na materiali «Vykladu o tserkvy» Teodosiya Sofonovycha), „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN” 2018, t. LXVI.
Naumov A., Osobenosti na mestnata bogosluzhebna traditsie v pravoslavnata knizhnina na polsko-litovskata dŭrzhava, „Godishnik na Sofiyskie universitet “Sv. Kliment okhridski”. Tsentŭr za slaveno-vizantiyski prouchvanie “Ivan Duychev”” 2011, t. 96 (15).
Nimchuk V., Davnʹorusʹka spadshchyna v ukrayinsʹkiy movi, Kyyiv 1992.
Pivtorak H., «Rusʹka» kantselyarsʹka mova u Velykomu Kniazivstvi Lytovsʹkomu: formuvannya, derzhavnyy status, dialektni vplyvy, „Movoznavstvo” 2022, № 1.
Shevelʹov Yu., Istorychna fonolohiya ukrayinsʹkoyi movy, Kharkiv 2002.
Smirnova E., Evangelie Vasiliya Tyapinskogo. K rekonstruktsii glagolʹnoy sistemy «prostoy movy», Moskva 2024.
Stang C., Die westrussische Kanzleisprache des Grossfürstentums Litauen, Oslo 1935.
Suprun A., Moldovan A., Staroslavyanskiy i tserkovnoslavyanskiy yazyk, [v:] Yazyki mira: Slavyanskiye yazyki, Sankt-Peterburg 2017.
Temchin S., Matvey Desyatyy i sostavleniye tretʹey (litovskoy) redaktsii Izmaragda, „Slavistica Vilnensis” 2009, vol. 54, № 2.
Temchin S., Rolʹ Matveya Desyatogo v pravoslavnoy kulʹture Velikogo Knyazhestva Litovskogo, „Latopisy Akademii Supraskiej” 2010, vol. 1: Prawosławni w dziejach Rzeczypospolitej.
Temčinas S., Języki kultury ruskiej w Pierwszej Rzeczypospolitej, [w:] M. Kuczyńska (red.), Między Wschodem a Zachodem: Prawosławie i unia, (seria: Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą: hermeneutyka wartości, t. 11), Warszawa 2017.
Turilov A., Mezhslavyanskiye kulʹturnyye svyazi epokhi Srednevekov’ya i istochnikovedeniye istorii i kulʹtury slavyan: Etyudy i kharakteristiki, Moskva 2012.
Wexler P., A Historical Phonology of the Belorussian Language, Heidelberg 1977.
Wiemer B., Dialect and language contacts on the territory of the Grand Duchy of Lithuania from the 15th century until 1939, [in:] Aspects of Multilingualism in European Language History, Amsterdam 2003.
Zholobov O., Zametki o slovoforme e ‘est’ v drevnerusskoy i staroslavyanskoy pisʹmennosti, „Slověne” 2016, t. 5, № 1.
Zhovtobryukh M., Rusanivsʹkyy V., Sklyarenko V., Istoriya ukrayinsʹkoyi movy. Fonetyka, Kyyiv 1979.
Zhukov A., «Bibleyskiye knigi» Matfeya Desyatogo v kontekste obshchestvenno-politicheskoy i religioznoy zhizni Velikogo knyazhestva Litovskogo na rubezhe XV-XVI vv., [v:] Kapterevskie chteniya – 16, Moskva – Serpukhov 2018.
Zhukov A., Posleslovie Biblii Matfeya Desyatogo: opyt istoriko-literaturnogo issledovaniya, „Novogardia” 2020, nr 3.
Zhukov A., Bibliya Matfeya Desyatogo v istoriografii, [v:] Bibliya Matfeya Desyatogo 1507 goda, tom 2: Issledovaniya i materialy, Sankt-Peterburg 2020.
##submission.downloads##
Опубліковано
Як цитувати
Номер
Розділ
Ліцензія
Авторське право (c) 2026 Slavia Orientalis
Ця робота ліцензується відповідно до Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
