Kiedy teoria zawodzi. O warunkach teoretycznego oglądu rzeczywistości

Abstrakt

W artykule postawiono pytanie o warunki możliwości spełnienia obietnicy teorii socjologicznej rozumianej jako zdolność do uchwycenia relacji między historią, biografią i społeczeństwem. Tekst czerpie przede wszystkim z klasycznych intuicji Charlesa Wrighta Millsa oraz Roberta Nisbeta i traktuje teorię jako formę oglądu społeczeństwa. Punktem wyjścia niniejszych rozważań jest teza, że teoria socjologiczna dostarcza poznawczo użytecznego obrazu rzeczywistości, ale nigdy nie jest on neutralnym odwzorowaniem, lecz swoistą teatralną inscenizacją świata społecznego. Na tej podstawie omówione są cztery warunki możliwości teorii rozumianej jako teatralizacja: kontekst kreatywności teoretycznej, relacja między teorią a empirią, napięcie między dynamicznym i statycznym ujęciem teorii oraz ambiwalentna rola teorii klasycznej. W ostatniej części wskazano trzy zaburzenia, które nadzwyczaj często utrudniają realizację poznawczej obietnicy teorii: imperializm, alienację i asymilację teorii. Każde z nich osłabia napięcie między rzeczywistością społeczną a jej teoretyczną inscenizacją, stanowiące właściwe źródło wartości poznawczej teorii socjologicznej.