Socjologia bez alibi. W stronę ontologii, pluralizmu i zaangażowania

Abstrakt

Autor artykułu opisuje kilka głównych tendencji współczesnej teorii socjologicznej i jednocześnie dowodzi, że rezygnuje ona z wygodnych założeń sprawiających wrażenie, że jej spory są czysto metodologiczne, a język – neutralny. Od kilku dekad jesteśmy świadkami wielkich reorientacji teoretycznych, świadczących o odwrocie od czterech usprawiedliwień, którymi cechowała się klasyczna teoria, upraszczająca tym samym rzeczywistość i ułatwiająca pracę teoretykom. Pierwszym było alibi neutralności rozumiane jako fikcja bezstronności. Drugim – alibi redukcjonizmu, a więc obietnica, że złożoność świata społecznego da się sprowadzić do jednej zasady (interesu, władzy, klasy, kodu semantycznego). Trzecim – alibi teleologii, czyli przekonanie, że społeczeństwo można traktować jako całość, której funcjonowanie ma nadrzędny sens. Czwartym – alibi solipsyzmu epistemologicznego, to znaczy założenie, że wszystko rozstrzyga się na poziomie perspektywy, dyskursu i narracji. Współczesna refleksja teoretyczna kruszy wszystkie cztery wymienione tu przekonania – ujawnia, że teoretycy są niewątpliwie ukształtowani przez wartości, że selektywność redukcji zafałszowuje obraz społeczeństwa, którego opis wymaga pluralizmu teoretycznego. Nowoczesna teoria wprowadza wyjaśnienia w kategoriach mechanizmów tam, gdzie niegdyś królował holizm. Co więcej, ciężar debaty przenosi się z epistemologii na ontologię społeczną, z pytań o konstrukcje i imaginaria na pytania o naturę obiektów społecznych, na przykład o relacje między bytami fizycznymi a „pętlami obserwacyjnymi”.