Niespełniona obietnica teorii kultury i komunikacji. Od rekonstrukcji różnicy do diagnozy wojny kulturowej

Abstrakt

Celem artykułu jest refleksja nad tym, jak teoria kultury i komunikacji ewoluowała od krytyki hierarchicznego porządkowania różnic międzyludzkich i międzygrupowych do diagnozy antagonizmu jako podstawowego mechanizmu regulującego kulturę, oraz jakie są skutki takiego przeorientowania. Punkt wyjścia to teza o ograniczonym cyrkulowaniu teorii kultury w dyskursie publicznym oraz konstatacja, że obecnie jedną z najbardziej rozpowszechnionych diagnoz dotyczących kultury jest wojna kulturowa. Tę ostatnią podzielają przedstawiciele rywalizujących ze sobą opcji politycznych i światopoglądowych. Diagnoza wojny kulturowej stoi w sprzeczności z nadziejami wiązanymi z teorią kultury i komunikacji przynajmniej od zwrotu interpretatywnego. Zwłaszcza zaangażowany nurt tej teorii proponował narzędzia uwolnienia ekspresji heterogenicznych tożsamości, osadzonej w prorównościowej zmianie społecznej. W artykule wskazano trzy procesy, które uniemożliwiły teorii społecznej spełnienie tej obietnicy. Po pierwsze, wyraziste teorie krytyczne zostały zaszufladkowane politycznie, a koncepcje sprawczości w polu kultury wprzęgnięto w nurt subiektywizacji w mikrosocjologii. Po drugie, doszło do marginalizacji podejść teoretyzujących zdroworozsądkowe tryby kategoryzowania rzeczywistości. Po trzecie, komunikacja społeczna uległa fetyszyzacji jako wszechobecny proces regulowany afektami i emocjami. Nośnymi koncepcjami są dziś te, które wiążą myślenie o kulturze i komunikacji z kapitalizmem afektywnym, pracą emocji i ich instrumentalizacją, a nie te, które akcentują rzadkość komunikacji opartej na współistnieniu mimo różnic kulturowych.